kêşe û arîşey perwerde le herêmî kurdstan

kêşe û arîşey perwerde le herêmî kurdstan

amadekrdnî: huner kemal qadr

bepêy amarêk ke le xudî wezaretî perwerde derçuwe، êsta(6738)nawendî xwêndn le herêmî kurdstanda heye lewane( 419 )yan le qur û (4887 )bînayeî konkrêtîn û (1284 )mîwan û (564 )lebalexaney bekrêdan le beşêkîtrî amarekeda hatuwe( 4453 )yan yek dewamin( 2123) dû dewam w( 158 )yan sê dewamîn، pêwîste butrêt rêjey zyadbûn leherêmî kurdstan salane  ( 3% )danîştwanî herêmî kurdstane، bew rêje geşesendne hemû salêk nzîkey             ( 13000)xwêndkarî taze deçne berxwêndn، eu jmareye bxeyne ser eu xwêndnga dû dewamî û sê dewamye herweha ewaney lekrêdan yan le qur drustkrawn lemawey( 10 )salî dahatûda eger hîç grftêk neyête pêşewe wezaretî perwerde pêwîstî be( 32000 )hezar polî xwêndn heye ke dekate( 2000 )nawendî xwêndnî( 18 )polî eger her nawendêkî xwêndîş betêkra beyek mlyar dînar drust bkrêt wezaret pêwîstî be( 2000 )mlyardînar debêt eger dabeşî ser de salî bkeyn salane dekate( 2000 )mlyar، eme tenha bo bînakrdnî balexanekan ke zor pêwîstî trîşî heye hawkat debê berhev bkrêt، cge leweş eu balexananey êsta bîna krawn ewaneş salane pêwîstyan be nojenkrdnewe debêt، şyauy bebîrhênaneweye، eu hemû pêwîstye bo bîna û balexaney xwêndn kelekebuuy salanî rabrduwe her le duay raperînewe ke tenha( 1200 )balexane leser taserî herêm hebû.

grftekan

1.    nebûnî yasay (perwerde û xwêndn) le herêmî kurdstan:

dyare le hemû wlatêkî pêşkewtû da ke grngî be perwerde dedrêt، yasayekî puxt û tîr û teselî bo darêjrawe û pesend krawe، bedaxewe le herêmî kurdstanda taku êstaşî legelda bêt yasay perwerdeman nye ke syasetî perwerdeyî herîm û felsefey perwerdey tyada cê krabîtewe û sercem bwarekanî peywendîdar be perwerde bgrête xoy. eu yasayeî êstaş berkare، yasay jmare (1) y salî (1992)ew le salî (2006)îş be yasay jmare (15) hemwarêkî krawe، eme yasay wezaretî perwerdeye û nek yasay perwerde.

le xulî sêyemî perlemanda lîjney perwerdew xwêndnî bala reşnusî yasayekyan amadekrd ke nzîkey salêk xerîkî bûn، be rawêj legel çend kesayetyekî pspor û şarezay em bware û rawêjî çendîn mamosta û be beşdarî nwêneranî wezaret، belam bedaxewe yasake le perleman pesend nekra، hîwadarm em xuley perleman karî cdî leser bken û erkî serşanî berêzîştane ke bedwadaçûnî wrdî bo bken û rjd bn leser pesendkrdnî.

2.    sîstemî xwêndnî bneretî û amadeyî:

sîstemî nuêy xwêndn ke lesalî 2007 da le kongrey perwerdeyîda bryarî lêdraw dwatrîş le perlemanî kurdstanda be çeple rêzan pêşwazî lêkra û pesend kra. yekêke le sîsteme başekan (dyare bew têbînyaneş ke leseryetî) belam bedaxewe ta êstaşî legelda bêt ke hewt sal beser pesendkrdnîda têperîwe û sê kabîney hkumîş gorawe û îsta kabîney çwareme، keçî hêşta be tewauy neçote bwarî cêbecêkrdnewe. keleberî tyada drust krawe، hendê bendî helwasrawe û hendê bendî karî pênakrêt û hendê bendî deskarî krawe bebêeuey kongrey perwerdeyîşî bo bestrabêt ke em pêşêlkarîyekî rûne û wezaret lêy berprsyare. cge leme eu bendaneşî ke berkarn pêwîst bû zemîne bo cêbecêkrdnyan xoş bkrêt، nek her zemîne xoş nekrawe belku lemperîş drustkrawe. bêguman emeş kemukurîyekî gewreye. çon dekrêt û le ç wlatêkda ruuydawe ke yasay perwerdey nebêt û sîstemî hebê û sîstemekeşî awa be seqetî cêbecê bkrêt!؟ emeye perwerde berew heldêr û paşagerdanî zyatr debat.

3.    perş û blawî bryar û rênmayyekan û bryarî dj be yek û neguncaw legel yasa:

nebûnî rênmayî wek pêwîst bo cêbecêkrdnî yasa û sîstemeke، emeş yekê le grftekane، yaxud derkrdnî hendêk bryar ke hergîz legel yasa û sîstemekeda yek nagrnewe û hawdjî drust deken، emeş debête mayeî euey yasa serwer nebêt û sîstem cêbecê nekrêt û îş û karekan be mîzacî kesî berprs berêwe bçêt. leher wlat û dam û dezgayekîşda rewş bem core bguzerêt ewa cge le paşagerdanî hîçî trî bedwada nayet.

4.    kemîî budcey wezaretî perwerde:

salane le katî pesendkrdnî budcey herêmî kurdstanda wek pêwîst hîsab bo wezaretî perwerde nekraweu eu budceyeî boy terxankrawe legel hîç standartêkda naguncêt. zorbey here zorî ke nzîkey 95% y budcey wezaret bo muçe derwat. ke tenha 5% y bo karubarekanî trî demênêtewe ke zor keme û emeş hokarêke bo euey ke perwerde tuşî şkst dêt û wek pêwîst natwanêt karekanî xoy bkat.

5.    nebûnî hemahengî nêwan û wezaretî perwerde û xwêndnî bala:

wezaretekanî perwerde û xwêndnî bala dû nzîktrîn wezaretn û peywendî rastewxoyan beyekewe heye، çunke hem wezaretî perwerde salane deyan hezar xwêndkar bo xwêndnî bala denêrêt û hem xwêndnî bala mamostaw fermanber bo perwerde amade dekat. boye peywendî nêwanyan peywendîyekî organîkîî têkele û hîçyan bê euy tryan serkewtû nabn. belam euey mayeî sersurmane hîç hemahengîyek le nêwan em dû wezareteda bedî nakrêt û planî îşekanyan yek nagrêtewe، ke pêwîste herdûkyan le planî stratîcyanda eger heyanbêt! xwast û dawakarîyekanî yektrî leberçaw bgrn. ke eme yekê le grfte here gewrekanî perwerdeye çunke xwêndnî bala bepêy pêwîstîî wezaretî perwerde kadrî pspor amade nakat.

6.    xrapî jîngey xwêndn (bînay qutabxanekan):

jîngey xwêndn le herîmî kurdstanda jîngeyekî nalebare û guncaw nye bo xwêndn û legel sîstemî tazey xwêndnda wêk nayetewe، jmareyekî berçawî bînay qutabxanekan kon û darzîwn û bekelkî xwêndn nayen û tenanet hendêkyan metrsî ruxanyan lêdekrêt، herwek le salanî rabrdû emaneman bînî ke xwênkaru mamosta kewtne jêr daru perduuy em bîna rzîwane û ta xwêndkarêkîş gyanî ledestda، ke emeş şureyyekî gewreye bo hkumetî herêm ta êstaş minale çawgeşekanman lem core qutabxananeda wane bxwênn. xwêndn lem jîngeyeda wek pêwîst û tendrust nabêt.

7.    kemî jmarey bînay qutabxane:

bepêy berawrdî jmarey xwêndkaran legel jmarey qutabxanekan، bînay qutabxane le herêmda keme، eger çî lem salaney duayîda jmareyekî zor bînay taze drustkran، belam hêşta beberawrd legel rêjey xwêndkaran ke salane zyad dekat wêk nayetewe. herçende le kabîney şeşemda le herdû salî budcey 2010 û 2011 da le yasay budce her saley brî (150) mlyar dînar bo helmetî drustkrdnî qutabxane le herîmî kurdstan terxankra û çuwe bwarî cêbecêkrdnîşewe û qutabxane drustkran. belam le kabîney hewtemda wêray euey salanî 2012 û 2013 le yasay budceda salane heman br terxankra، belam tenanet yek take jurîş bo qutabxaneyek drust nekraw budcekeşke (300) mlyar dînar dekat nazanrêt çî beser hat û le çî serf kra!eme erkî ser şanî berêztane bedwadaçûnî bo bkrêt û hem em budceye bo perwerde bgerênrêteweu hem le salî emsal 2014 da heman budce terxan bkrêt. çunke salane (50.000) xwêndkare zyad dekat û bo ewaneş cge le halete asayyeke ke qutabxaney trman pêwîste، aya debêt salî çend qutabxaney tr drust bkrêt؟ xo eger planêk nebêt û becdî mşurêkî lê nexurêt ewa bêguman karesatêkî gewre çawerêy newey dahatuman dekat.

8.    qutabxaney çend dewam (dû dewam û sê dewam û çwar dewam):

be pêy sîstemî tazey xwêndn pêwîste her bînayek yek qutabxaney tyadabêt bo euey katî dewamî pêwîst dabîn bkrêt، belam behoy euey kewa jmareyekî zor le qutabxanekan çend dewamêkyan tyada dekrêt، boye hergîz legel sîstemekeda wêk nayetewe û sîstemeke cêbecê nakrêt. her be pêy amarêkî fermîî xudî wezaretî perwerde dewamî qutabxanekan bem coreye:

-(4382) qutabxaney yek dewam.

-(2217) qutabxaney dû dewam.

-(133) qutabxaney sê dewam.

-(2) qutabxaney çwar dewam.

*sercem: (6734)

aya qutabxaneyek ewende dewamey tyadabêt pêtan waye sîstem tyaîda cêbecê bkrêt û prosey perwerdew xwêndn tyayanda tendrust bêt!؟

9.    qutabxane le bînay krêda:

be pêy amarekanî xudî wezaretî perwerde le herêmda (452) qutabxaneye le bînay krêdan، wate nawçeke bînay qutabxaney lê nyeu bînayek be krê gîrawe boyan، bêguman eu bînayeî be krêş gîrawe hîç mercêkî qutabxane û şwênî xwêndnî tyada nye، çunke le bnçîneda bînake bo qutabxane drustnekrawe. bêguman lew kateşda eu xwêndkaraney lew qetabxaneyeda dexwênn ne sîstemyan beserda cêbecê dekrêt û ne mamostakanîş detwann wek pêwîst wanekan blêneweu ne wek pêwîstîş serkewtû debn.

10.    qutabxaney mîwan:

be pêy amarî xudî wezaretî perwerde jmarey (1338) qutabxane le herêmî krdstanda mîwann، wate qutabxaneye belam bînay taybetî xoyan nye û le bînay qutabxaneyekî tr ya fermangeyekî trdan، emeş grftêkew eger çareser nekrêt hem em qutabxaneye û hem qutabxaney xawen bînake ya fermangeke tuşî grft debn û kêşeyan bo drust debêt.

11.    qutabxaney le gl (qur) drustkraw:

be pêy amarî xudî wezaretî perwerde le herêmî kurdstanda lem sedey bîst û yekeda، duay (23) sal le hukumranyetî xomalî، nzîkey (400) qutabxane bînakanyan le gl û qur drustkrawn، ke emeş le werzî zstanda hendêkyan dlope deken û metrsî ruxanyan lêdekrêt û hîç mercêkî xwêndnyan tyada nye.

12.    ladêy bê qutabxane:

be pêy amarî wezaretî perwerde ta êsta le herêmî kurdstanda nzîkey (600) ladê bê qutabxanen. ke emeş debête mayeî dabranî minalanî eu ladêyane le xwêndn.

13.    bîna dagîr krawekanî perwerde:

be pêy amarêk ta êsta le herêmî kurdstanda nzîkey (150) bînay wezaretî perwerde destyan beserda gîrawe le layen hzbe syasyekan û berprsan û rêkxrawekan û damudezgey xeyre perwerdeyî û hawlatyanewe. ke eme le katêkdaye ke perwerde xoy bînay keme keçî natwanêt bekaryan bhênêt û radestî nakrêtewe. her bo zanyarî nzîkey (20) bînay qutabxane lelayen qutabxane ehlyekanewe bekar dehênrên، le katêkda bepêy yasa debêt em qutabxane ehlyane xoyan bîna bo xoyan drust û dabîn bken، çunke kertî taybetn û krêy xwêndn le xwêndkaran werdegrn. belam nazanrêt axo boçî wezaretî perwerde ke xoy grftî bînay heye keçî em bînayaney wek xenîmet bexşîwetewe be kertî taybet!؟

14.    froştnî bînaw mulkî perwerde:

roj be roj şarekan frawan tr debn û le senerekanîşyanda ta dêt zewî û şwên bo drustkrdnî qutabxanew nawende perwerdeyyekan kemtr debêtewe û namênê، perwerde komelîk bînaw mulkî heye، pêwîste bparêzrên û destyan pêwe bgîrêt û eger kon bûn nojen bkrînewe. nabêt be hîç şêweyek û lejêr hîç byanu û nawêkewe zaye bkrên û bfroşrên. çunke bem kare zyanî gewre ber perwerde dekewêt. çend haletêkî lem şêweye le slêmanî û helêr û ranye û çend şwênêkî tr ruyanda. pêwîste berêztan zor be tundî begj em dyardaneda bçneweu rêgrî lew bazrgane çawçnokane bken ke mrxî xoyan lê xoş krduwe ta zewîyekanyan bken be mol û epartman.

15.    zorî jmarey xwêndkar le polêkda:

bepêy sîstemî tazey xwêndn debêt her polêk le (15-40) xwêndkarî zyatr tyada nebêt. belam euey ême têbînîman krduwe behoy jmarey zorî xwêndkaran û kemî polekanewe em standarte cêbecê nekraweu pol heye 60-70 xwêndkarî tyadaye، ke bêguman em jmare zoreş debête mayeî euey ke fewza le polekeda hebêt û mamostake zal nebêt beser wanekeda û netwanêt wek pêwîst çawdêrî xwêndkarekan bkat le fêrbûn û têgeyştnyan le waneke.

16.    nebunî taqîgey zanstî:

bepêy sîstemî tazey xwêndn û be pêy standartî nêwduletîş her waye ke debêt hemû qutabxaneyek taqîgey taybetî xoy hebêt bo wanekanî (kîmya، fîzya û bayolocî) belam zorbey herezorî qutabxanekanî herîmî kurdstan taqîgey zanstîyan nyeu xwêndkarekan ta qutabxaneş tewau deken çawyan be taqîge nakewêt û be şêwazî praktîkî wanekanyan naxwênn. emeş grftêkî gewrey fêrbûnyane ke tenha be şêwazî tyorî gwê le wanekan degrn û le grngîî taqîge behremend nabn.

17.    nebunî taqîgey deng:

be degmen nebêt qutabxanekanî herêm taqîgey dengyan nye bo wanekanî fêr bûnî zman، betaybetî waney zmanî înglîzî ke waney serekîye. emeş yekêke lew hokaraney ke bote mayeî euey xwêndkarî kurd (12) sal zmanî înglîzî dexwênêt belam ke xwêndn tewau ekat natwanêt dû rste be înglîzî qse bkat.

18.    nebûnî taqîgey kompîwter:

kompîwter zanstêkî serdemyaneyeu lem serdemî pêşkewtn û teknelocyayeda nakrêt destberdarî bîn. mayeî destxoşye ke wek waneyek le qutabxanekana cêgîr krawe، belam euey mayeî sersurmane eweye ke em waneyeş le zorbey herezorî qutabxanekana be tyorî dexwênrêt û xwêndkar (eger le malewe xoy kompîwterî nebêt) le qutabxane çawî be kompîwter nakewêt û wek pêwîst lem zanste behremend nabêt.

19.    nebûnî gorepanî yarî:

waney werzş yekê lew wane grnganeye ke şewq û zewqêk be xwêndkar dedat rû le qutabxane bkat، belam zorbey herezorî qutabxanekanî ême ya gorepanî yarîyan nye، ya eger heşyan bêt hîç mercêkî yarîgey tya nye، ya xol û gle ya konkrîte، ke emeş le gelê katda be zyan deşkêtewe le cyatî euey sudî hebêt.

20.    nebûnî ktêbxane:

ktêb serçawey zanste û pêwîste her leseretay temenewe minalan rabhênrên bewey hawrêy ktêb bn، belam bedaxewe qutabxanekanî ême bê ktêbxanen، xo eger benaw jurêkîşyan terxan krdbêt benawî ktêbxanewe ewa çol û hole û ktêbî tya nye. herçende le sîstemî tazeşda hatuwe ke debêt le qutabxanekanda ktêbxane hebêt.

mayeî ser surmane kewa salane deyan mlyon dînarîş leser budcey perwerde be ktêb drawe، keçî eu ktêbaney krdrawn ne mamostayan û ne xwêndkaran sudî lêdebînn û ne beser ktêbxaney qutabxanekanîşda dabeş krawn û minîş serm le hokarî krînyan surmawe!!!

21.    nebûnî baxçe le qutabxanekanda:

bmeseley jînge û jînge parêzî yekêk lebabetekanî serdeme û pêwîste grngî pê bdrêt û xwêndkar legelî rabhênrêt، bo euey gyanî jînge parêzî her le minalyewe tyaîda çekere bkat، belam bedaxewe zobey here zorî qutabxanekanî ême baxçeyan tyada nye û em babete grngî pê nadrêt û pştgwê xrawe ke emeş hem dîmenî qutabxanekanî naşîrîn krduwe û hem xwêndkaranîş bem gyane ranahênêt.

22.    nebûnî hokarekanî fêrbûn:

yekêk le rêge serkewtuwekan bo fêrbûnî zyatr û têgeyandnî xwêndkar û xoşewîst krdnî waneke lelay، bekar hênanî hokarekanî fêrbûne، wek: dataşo، nexşe، wênew ...htd. belam euey bekarneyet le qutabxanekana em hokaranen.

23.    nebûnî şano:

le hîç kam le qutabxanekana holêkî şano û sazdanî şanogerî nye ke xulyayekî xwêndkaranew zyatr berew qutabxane kêşyan dekat û xwêndkaran deyanewêt û dexwazn behrekanî xoyanî têda der bxen. em babete grnge leberçaw bgîrêt û hewl bdrêt holî şano terxan bkrêt û katêk bo em mebeste terxan bkrêt.

24.    nebûnî înternêt le qutabxanekan:

hêlekanî înternêt hokarî geyştne be zanyarî tazew dnyaî pêşkewtuuy derewe، bedaxewe qutabxanekanî ême lem teknelocyaye bêbeşn û hêlî înternêt le hîç kam le qutabxanekanda nye. wa başe bernameyek dabnrêt bo em mebeste.

25.    grftî nebûnî kareba le qutabxanekanda:

pêwîste qutabxanekan berdewam karebay nîştmanîyan hebêt، belam bedaxewe kareba wek pêwîst nye û eu amêraneş ke be kareba kar deken lew kataneda le kar dewestn. emeş bote mayeî euey xwêndkaran le werzî germada le xwêndn bêzar bn.

26.    nebûnî pakuxawênî le qutabxanekan:

jmareyekî zor le qutabxanekan leruy pak û xawênîyewe wek pêwîst nîn. ç jûrî polekan، ya dîwarekan û ya gorepanekanî، eme cge le twalêtekan ke her basî nakrêt. eme hem dîmenêkî naşîrîne û hem debête mayeî blawbûnewey coreha nexoşîş، hem debêt be klturêkîş lay eu minalane ke grngî be pak û xawênî neden.

27.    nebûnî karguzar û baxçewan le qutabxanekanda:

jmareyekî zor le qutabxanekan ya karguzaryan nye، ya eweta eger heşyan bêt yek ya dû karguzaryan heye û ewanîş le temenêkî gewredan û pêwîste xanenşîn bkrên. ke emeş yekêk le hokarekanî pîs û poxlî hendêk le qutabxanekane. we nakrêt le qutabxaneyekda çend karguzarêk ebêt û le zorbey qutabxanekanî trîşda yek dane ya hîç nebêt.

28.    nebûnî twêjerî komelayetî:

twêjerî komelayetî rolêkî zor grng degêrêt le qutabxanekanda û be pêy sîstemî tazey xwêndnîş debêt hemû qutabxaneyek twêjerêkî komelayetî hebêt. belam euey mayeî sersurman û nîgeranîye le herêmî kurdstanda (6734) qutabxane heye keçî tenha tenha (1770) twêjer damezrênrawn. wate êsta nzîkey (5000) qutabxaneye bê twêjern! emeş karîgerî xrapî debêt ke qutabxanekan bê twêjern û serbarî em hemû gîrugrfte komelayetyeî rû le xwêndkaran dekat twêjerêkî komelayetî nebêt bedem grftekanyanewe bçêt bo çaresazî.

29.    kêşey froşge (hanut)î qutabxanekan:

froşgey qutabxanekan ke şwênî destkewtn û krînî kel û pel û pêdawîstî û xwardnî xwêndkarane le qutabxanekanda، belam wek pêwîst nye، lehendêk qutabxane her nye، le hendêkyan heye belam bê serubere، kelupelekanî grane، şt û mekî beserçû lehendêkyan froşraweu çawdêrî beserewe nye ke emeş metrsî heye boser tendrustî xwêndkarekan، le hendêk qutabxaneşda bazrganî pêwe dekrêt ke be nrxêkî xeyalî be krêdrawe ke eql û mentq qbulî nakat û mayeî sersurmane، betaybet le hendêk le amadeyyekanî kçan! ke nazanrêt hokarekey çye؟ eme grftêkew erkî ser şanî wezarete hîçî tr pştguêy nexat û beduayda bçêt.

30.    grftî eawî xwardnewe:

eawî xwardnewe yekê le mafe seretayyekanî her xwêndkarêke ke le qutabxanekana boyan dabîn bkrêt، belam le jmareyekî berçaw lew qutabxanane wek pêwîst nye، ya aweke pak nye yaxud şwênî dabînkrdn ya bekarhênanî aweke ke emeş karîgerî leser tendrustî eu minalane debêt.

31.    grftî twalêt û destşor:

şwênî dest şordn û twalêtekanî zorbey qutabxanekan pak nîn û şayenî bekar hênan nîn û hîç mercêkî tendrustyan têda nye. ke emeş hem debête mayeî blawbûnewey çendîn nexoşî û hem nengîye bo dezgayekî resmî û perwerdeyî şwêne tewalêt û destşorekanî bem şêwaze bêt.

32.    sardî û germî qutabxanekan:

jîngey zorbey qutabxanekan leruuy sardî û germyewe bo minalan guncaw nye، le werzî hawîna germ û taqet prukêne û hokarekanî fênk krdnewe nîn û ger heşbêt le pankeyek tênaperêt، le werzî zstanîşa sarde، beşêk le polekanî xwêndn şuşey pencerekanyan şkaweu emeş debête mayeî sardî zyatr. begştî emane debne mayeî euey minal le qutabxane bêzar bêt.

33.    çapî ktêb:

yekê le gîru grftekanî perwerde çapkrdnî ktêbekanî xwêndne، ke be pêy eu grêbestaney wezaret legel çend kompanyayekî byanîda krdûyetî salanêke le derewe çap dekrên، ke emeş çend karîgerîyekî xrapî heye، lewane:

yek: salane brêkî zor budcey herêm deçête derewe û baştr waye lenawxoda bekar bêt û çapxaney xomalî heye û ewan çapî bken.

dû: behoy euey le dereweye salane ktêb dreng degate dest xwêndkaran.

sê: behoy euey le dereweye û dûre wek pêwîst serperştî çapî nekrawe û emeş bote hoy euey heley zor rû bdat.

çwar: benawî serperştî krdnî çapewe budceyekî zor beheder drawe.

34.    grêbestekanî ktêb:

bepêy eu grêbestaney wezaret legel çend kompanyayekî byanî krduwe bo çapkrdnî ktêb، be pêy dekomêntekan gendelî tyada kraweu budcey gştî tyada beheder draweu ta êstaşî legeldabêt em grêbestane berdewamin، serbarî euey meseleke geyenrawete encumenî wezîran û bryarî bo derçuwe û lay dawakarî gştîş em dosyeye culênrawe، belam ta êstaşî legelda bêt hem grêbestekan berdewamin û hem hîç îcraatêk nekrawe. ke eme nengyekî gewreye bo perwerde ke le çapî ktêbî minalanda be mlyonan dolar beheder bdrêt û minalanîş wek pêwîst ktêbyan nebêt û kesîş le tometbaran îcraatyan legel nekrêt.

35.    çap nekrdnî ktêb le naweuey herêm:

legel eweşda ke jmareyekî zor çapxaney pêşkewtû le herêmî kurdstanda heye û salaneş dawayankrduwe ke çapî ktêbekan nenêrdrête dereweu lenawxo çap bkrên، ke sudî zorî debêt، hem drawî granbeha naçête dereweu hem le nzîkewe serperştî dekrêt û hem zû degate dest xwêndkaran û hem debêmayeî rexsandnî derfetî kar bo jmareyekî zorî xelk. belam wezaretî perwerde rezamend nebuwe em kare bkat.

xo eger wezaret be çapxanekanî nawxoşî nedat، ewa hîçna pêwîste bîr le çapxaneyekî taybetî xoy bkatewe û be budcey terxankrawî yek salî çapkrdnî ktêb etwanêt baştrîn çapxane bkrêt û salane em budceye bo wezaret bgêrêtewe û le bwarêkî trda serfî bkat.

36.    qursî kêşî ktêbekan:

ktêbekanî xwêndn be şêwazêk û corêk kaxez çapkrawn ke kêşyan zor qursew minalan (betaybet temene seretayyekan) zor be zehmet boyan heldegîrêt û emeş hem karîgerî xrapî leser tendrustî minalekan debêt û hem debête mayeî bêzarî minalanîş le qutabxane.

37.    heley zanstî le programekanda:

beşêk le programekan û ktêbekanî xwêndkaran heley zanstyan têdaye، ke emeş karîgerî xrapî leser saykolocyaî xwêndkaran debêt، herçende em helane demêke lelayen çend mamostaw kesayetîyekî şarezaw dlsoz û peroşewe destnîşankrawn، belam her wek xoyan mawneteweu kes le wezaret guêy lênegrtûn، eme erkî ser şanî wezarete be zutrîn kat rastyan bkatewe.

38.    heley wergêran le programekan:

le programekanî xwêndnda heley wergêran zore û babetekan ke wergêrdrawn wek pêwîst mtna naden bedestewe û le gelê şwênda manay serekîî mebestyan gorîwe û emeş debête mayeî euey ke zansteke lngewquç be xwêndkar bgat û dwatrîş rastkrdnewey zor sext debêt، herçende lem bwareşda kesanêkî dlsoz û şareza helyandawe rastbkrêtewe belam gwêyan lênegîrawe.

39.    heley zman û heley çap  le programekan:

le programekanî xwêndnda heley zmanewanî zor heye، ke legelê katda bote mayeî euey mana rasteqîneke ke mebeste lêy bşêwê û xwêndkar serî lê bşêwêt، ke emeş karîgerî xrapî leser xwêndkar debêt û behele zansteke têdegat û rastkrdnewey zor sext debêt. serbarî euey kesanêy psporî em bware demêke hawar deken û babet û pêşnyaryan nusîwe û helekanyan rastkrdotewe، belam gwêyan lênegîraweu helekan her berdewamin.

herçende heleçn û serperştyarî çapîş heye، belam gelê hele debînrêt ke heley çapn le programekanda û zorcar em helaneş bûnete mayeî euey ke ktêbekan puçel bkrêneweu budceyekî zorîş beheder brwat:

40.    wazhênan le xwêndn:

dyardey wazhênan le xwêndn dyardeyekî xrap û metrsîdare le herêmî kurdstanda، be pêy amarekanî xudî wezaretî perwerde lem çwar saley em dûayye wazhênan le qonaxî bneretîda (1-9) bem core buwe:

2010-2011—(11.596) xwêndkar le xwêndn dabrawn.

2011-2012—(14.109) xwêndkar le xwêndn dabrawn.

2012-2013—(13.805) xwêndkar le xwêndn dabrawn.

2013-2014—(11.057) xwêndkar le xwêndn dabrawn.

eme cge le amadeyyekan، eme cge lewaney ke her peywendyan be xwêndnewe nekrduwe û nawnus nekrawn ke emane hîçyan lem jmareyeda nîn، wate eu kate jmareke çend qat zyad dekat، dyare eme hokarî zore، her le perwerdeyî، derûnî، komelayetî، aburî û syasî û htd. ke karî wezaretî perwerdeye legel layene peywendîdarekanî trda hewlî bnebrkrdnî، ya hîç na kemkrdnewey bdat، çunke ger salane em rêje zorey nexwêndewar brjêne nêw komelî kurdewarîyewe ewa bêguman dahatuy newekanman û komelekeman baş nabêt.

41.    pşuy zor û wek pêwîst cêbecênekrdnî salnamey xwêndn:

herçende salane le seretay dewamda salnamey xwêndn radegeyenrêt، ke debêt salane eu maweyeî le sîstemî xwêndnda dyarîkrawe dewam bkat، belam be degmen wek xoy cêbecê dekrêt، çunke pşuy labela dête gorê û behoy bêbernameyî hkumetewe carî wa heye çend rojêk dekrêt be pşû û emeş karîgerî leser ewe debêt ke salane programekanî xwêndn tewau nekrên û emeş debête hoy dabezînî astî zanstîî xwêndkaran.

42.    seretay dest pêkrdnî dewamî salane:

rojî destpêkrdnî dewamî salî taze rojî (10)î eîlule، eme le katêkdaye ke hêşta encamî taqîkrdnewekanî xulî duwem derneçûne، ke emeş deête hoy drustbûnî fewza le qutabxanekanda û leber ewaney le xulî yekemda derneçûn hêşta ewaney trîş dewamyan pê nakrêt û emeş debête hoy sard bûnewey xwêndkaran le dewam، çunke yekem rojî dewame û minalan be şewq û zewqewe berew xwêndngekan deçn، keçî le xwêndngeda bê euey hîçya pê blên yekser deyan nêrnewe malewe.

43.    waney werzş:

waney werzş yekê lew wananeye ke wêray sudî bo  tendrustî xwêndkaran، wa le minalan dekat xoşewîstî zyatryan bo qutabxane hebêt، belam bedaxewe em waneye wek pêwîst nye û pştgwê xrawe، serbarî nebûnî yarîgey taybet û guncaw be xwêndkaran le zorbey qutabxanekanda، le zorbey katda em waneye beçawêkî bê bayex seyr dekrêt û katekey be waney tr pr dekrêtewe.

44.    waney huner:

waney huner yekê lew wananeye ke wêray euey grnge û minal lem temeneyda arezû û xulyakanî derdekewn û xoy debînêtewe، wa le minalan dekat xoşewîstî zyatryan bo qutabxane hebêt، belam bedaxewe em waneye wek pêwîst nye û pştgwê xrawe، serbarî nebûnî wênega (mrsm)î taybet le zorbey qutabxanekanda، le zorbey katda em waneye beçawêkî bê bayex seyr dekrêt û katekey be waney tr pr dekrêtewe.

45.    waney mosîqa:

waney srud û mosîqa yekê lew wananeye ke wa le minalan dekat xoşewîstî zyatryan bo qutabxane hebêt، belam bedaxewe em waneye nye û pştgwê xrawe، serbarî nebûnî jurî stodyo û amêrî mosîqa le qutabxanekanda، em babete beçawêkî bê bayex seyr dekrêt û kem û kurîyekî gewreye ke em waneye nye.

46.    waney eayîn:

yekêk lew wananey dexwênrêt waney eayîne، em waneyeş grftî zorî heye le şêwazî darştn û wtneweyda، herweha le ktêbekanda hendêk babet wrujênrawn ke xzmet ne be eayîn û ne be komelgeş nakat. le cyatî be aştî pêkewe jyan، corêk le rq le nêwan pêkhate eayînyekan drust dekat. pêwîste em waneye şêwazî wtnewey û ktêbekanî zor asantr bkrên neka le cyatî çaksazî be layenî xrapeda bşkêtewe.

47.    amadeyye pîşeyyekan:

le hemû dnyada perwerdekrdnî kadrî nawerast û bwarî pîşeyî grngîî xoy heye، belam le wlatî êmeda be pêçewanewe betewauy pştgwê xrawn، le herêmî kurdstanda (36) qutabxaney pîşeyî heye، ke (1526) mamostayan heye û nzîkey (9498) xwêndkar lexo degrêt.belam em qutabxanane zor dwakewtun، heman programe konekan dexwênn û hîç tazegerîyekyan tyada nye، cge lewey le ruuy xrapyewe halyan halî qutabxanekanî tre، taqîge û werşekanyan zor konn û eu amêraney bekaryan dehênn rojgarêke beser çûn، beşekanyan konn û ke derîş deçn sud le brwanamekanyan nabînn، mamostakanyan heman babetî kone deylênewe û pêwîstyan beweye xul bbînn leser zanstî tazew rewaney derewe bkrên. her emeşe bote hoy euey kewa xwêndkaran ke qonaxî (9)î bneretî debrn ruuy têneken û hem roj be roj em qutabxanane depukênewe û hem fşarî zyatrîş leser amadeyyekan drust debêt û hem kadîrî hunerîşman le komelda kem debêtewe.

48.    qutabxane ehlî û na hkumyekan:

be fermî lelayen wezaretî perwerdewe rêge be jmareyek qutabxaney ehlî (byanî û nêwdewletî û xomalî) drawe û be molet krawnetewe، le salî (2012)şda perlemanî kurdstan yasay jmare (14) y taybet bew qutabxanane derkrd، ta êsta be pêy amarî wezaret nzîkey (264) qutabxaney ehlî heye، belam euey têbînî dekrêt le zorbeyanda ne yasa û ne rênmayî cêbecê nakrêt، her le programî xwêndn û krê y xwêndkaran û bînaw rê û şwênyanewe bgre ta degat bewey hendêk lewane ecînday taybetî xoyan heyeu deyanewêt le kurdstanda cêbecêy bken، ke emeş erkî wezaretî perwerdeye debêt be yasa û rênmayî rêkyan bxat û rêge be pêşêlkaryekanyan nedat û byanwestênêt. hendêkyan bînay hkumyan dagîr krduwe debêt lêyan bsenrêtewe.

49.    xwêndnî êwaran:

xwêndnî êwaran ke xwast leserî zore، belam gîr û grftî zyatre. lem duayyaneda ke jmareyekî zyatr qutabxaney îwaran krawetewe، belam wek pêwîst nîn، lewane mamosta û stafî îdarîyan wek pêwîst nye، bînaw şwênî xwêndnyan wek pêwîst nye، her boye zor be zehmet programî salaney xwêndn benîwe naçlî tewau dekrêt û yaxud her nakrêt.

50.    qutabxaney nmuneyî:

kar krdn be dû şêwazî (qutabxaney nmuneyî) û (qutabxaney na nmuneyî) yekêkî tre le grftekan، eme xoy lexoyda cyawazî krdne le nêwan minalanda ke hîç cyawazîyekyan nye û herdûkîşyan be heman staf û beheman program û le heman bînay hkumîda le layen wezaretî perwerdewe berêwe debrên. eme drustkrdnî cyawazî û hestkrdne be xubn lelayen mamostayan û xwêndkaranî xwêndnga nanmuneyyekanewe.pêwîstî be çaresere û grftêkî gewreye û pêwîste bnebr bkrêt û hemû qutabxanekan beyek çaw seyr bkrên.

51.    baxçey sawayan:

baxçey sawayan yekem xwêndngey minalane le derewey xîzan ke ruuy têdekat، we grngîî taybetî xoyşî heye û be pêy twêjînewekan derkewtuwe eu minalaney le baxçey sawayanewe bo qutabxane deçn cyawazn lewaney neçûnete baxçey sawayanewe. belam le herêmî kurdstanda baxçey sawayan wek pêwîst nye، cge lewey le ladêkan her bûnî nye û le şaroçkekanda be degmen û le şare gewrekanîş zor be kemî. le hemû herêmî kurdstanda tenha (487) baxçey sawayan heye. cge leme grngî pênedraweu baxçe hkumyekan dade û mamostay wek pêwîstyan nye û zorbey bînakanyan guncaw nîn bo baxçey sawayan û kelupelî yarîî minalanyan wek pêwîst nye. sebaret be baxçe ehlyekanîş yasayek nye rêkyan bxat û rênmayyekanîş ne wek pêwîstn û ne wek pêwîstîş cêbecê dekrên û coreha grft ruuy têkrdûn.

52.    perwerdey taybet:

le wlatanî pêşkewtû da perwerdey taybet (bo xawen pêdawîstye taybetekan) grngîî xoy heye، le wezaretî perwerdey herêmda herçende berêweberayetyekî taybet bem bware heye، belam le meydanî praktîkî da betewauy pştgwê xraweu karî bo nakrêt، ke em bware pêwîstî be hokarî fêrbûnî taybet û rahênanî mamostayan lem bwareda û blaw krdnewey hoşyarî gştî heye.

53.    xwêndnî nabînayan:

le herêmî kurdstanda (le hersê parêzgey hewlêr û dhok û slêmanî) çend qutabxaneyekî taybet be xwêndnî nabînayan heye، lewane (peymangey rûnakî bo nabînayan)، belam em peymangeyeş kem û kurî zore، pêdawîstîyan nye، ta êstaşî legeldabêt ktêbî menhecyan nye ke be rênusî (brayl) nusrabêt، çapxaneyekî (brayl) ke taybete be nabînayan le herêmî kurdstanda nye bo çapkrdnî ktêbekanyan، (kompîwterî zîrek) ke yekê le pêdawîstye grngekanyane nyane، taqîgey dengî û stodyoî pêwîstyan nye. hokarekanî gwastneweyan wek pêwîst bo dabîn nekrawe، karmend û mamostakanyan pêwîste hîsabî taybetyan le muçew dermale bo bkrêt boyan nekrawe. emanew çendîn grftî tr ke lem peymanganeda heye.

54.    peymangey bîr kolan:

le herêmî kurdstanda (le hersê parêzgey hewlêr û dhok û slêmanî) çend qutabxaneyekî taybet be xwêndnî bîrkolan (ewaney astî jîryan wek pêwîst nye û dreng têdegen) heye، lewane (peymangey bîr kolan)، belam em peymangeyeş kem û kurî zore، pêdawîstîyan nye، hokarekanî fêrbûnyan nye. hokarekanî gwastneweyan wek pêwîst bo dabîn nekrawe، karmend û mamostakanyan pêwîste hîsabî taybetyan le muçew dermale bo bkrêt boyan nekrawe. emanew çendîn grftî tr ke lem peymanganeda heye. (herçende eme êsta be fermî leser wezaretî perwerde nye û leser wezaretî karubarî komelayetîye، belam ewe heleyekî gewreye û le hemû dnyada senter û peymangekanî fêrkrdn û perwerde leser wezaretî perwerden، her bo zanyarî berêztan hewlî zor dra ke bxrêne ser wezaretî perwerde û wezaretî karubarî komelayetîş rezamend bûn، belam xudî wezaretî perwerde werî negrtn).

55.    peymangey hîwa bo nabîstan:

le herêmî kurdstanda (le hersê parêzgey hewlêr û dhok û slêmanî) çend qutabxaneyekî taybet be xwêndnî nabîstan heye، lewane (peymangey hîwa bo nabîstan)، belam em peymangeyeş kem û kurî zore، pêdawîstîyan nye، ta êstaşî legeldabêt wek pêwîst ktêbî menhecyan nye ke be zmanî amaje nusrabêt، tenha yek ktêbyan heyeu ktêbekanî tryan amaden bo çap belam kes nye çapî bkat û hîç kes û layenêk budcey bo dabîn nakat، hokarekanî fêrbûnyan nye. hokarekanî gwastneweyan wek pêwîst bo dabîn nekrawe، karmend û mamostakanyan pêwîste hîsabî taybetyan le muçew dermale bo bkrêt boyan nekrawe. emanew çendîn grftî tr ke lem peymanganeda heye. (herçende eme êsta be fermî leser wezaretî perwerde nye û leser wezaretî karubarî komelayetîye، belam ewe heleyekî gewreye û le hemû dnyada senter û peymangekanî fêrkrdn û perwerde leser wezaretî perwerden، her bo zanyarî berêztan hewlî zor dra ke bxrêne ser wezaretî perwerde û wezaretî karubarî komelayetîş rezamend bûn، belam xudî wezaretî perwerde werî negrtn).

56.    senterekanî rahênanî otîzm:

le herêmî kurdstanda çend senterêk heye bo rahênanî eu minalaney nexoşî otîzmyan heye، belam em senteraneş be heman şêwe grftyan heye، rahênerî wek pêwîst û şwênî rahênanî guncaw û hokar û pêdawîstîyekanyan bo dabîn nekrawe. (herçende eme êsta be fermî leser wezaretî perwerde nye û leser wezaretî karubarî komelayetîye، belam ewe heleyekî gewreye û le hemû dnyada senter û peymangekanî fêrkrdn û perwerde leser wezaretî perwerden، her bo zanyarî berêztan hewlî zor dra ke bxrêne ser wezaretî perwerde û wezaretî karubarî komelayetîş rezamend bûn، belam xudî wezaretî perwerde werî negrtn).

57.    qutabxaney ladêkan:

cyawazî zor lenêwan qutabxaney ladêkan û şarekanda heye، her le jmarey mamosta û pêdawîstyekanî trewe û qutabxaney ladêkan wek şarekan seyrî nekrawe û be corêk le corekan pştgwê xrawn. le katêkda le ladîkanda (3278) qutabxane heye.

58.    xwêndnî xêra:

xwêndnî xêra dergayekî grnge perwerde beruuy eukesaneda krdûyetyewe ke betemenn û xwazyarn fêrî xwêndewarî bbn. belam bedaxewe emeşyan bê gîru grft nye. le herêmî kurdstanda ke nzîkey (93) qutabxaney xwêndnî xêra heye، beşî here zoryan kêşey bîna û nebûnî mamosta û programyan heye.

be bêy twêjîneweyekî zanstî ke leberdestmandaye rêjey tenha (31.3%) lew programe razîn ke deyxwênn. rêjey (24.6%) lew bînaye razîn ke waney têda dexwênn. gelê nawçeş heye daway krdnewey em qutabxananeyan krduwe belam boyan nekrawetewe.

59.    qutabxaney behredaran:

le her sê parêzgey hewlêr û dhok û slêmanî sê qutabxaney behredaran heye، em qutabxanane be hersêkyan jmarey xwêndkarekanyan nzîkey (150) xwêndkar debêt. herçende astî zanstî lem qutabxananeda zor berzew eu minalaney tyayana dexwênn asayî nîn le zîrekîda. belam gîr û grftî bîna û nebûnî mamosta û rênmayî û sîstemyan heye، her bo zanyarîtan emsalî xwêndn bryarêkî perwerdeş hebû ke em qutabxanane dabxrên.

60.    peymangekanî (hunere cwanekan، kompîwter، werzş):

le zorbey senterî parêzgaw şare gewrekanî herêmda em peymangayane hen، ke jmareyan degate (30)peymange، bûnî em peymangayaneş grnge bo pêgeyandnî kadrî hunerî. belam ewaneş kem kêşe nîn، bo nmune:

peymangey hunere cwanekane belam holî şanoy wek pêwîst nye، amêrî mosîqay nye، tenurî surkrdnewey nye، pêdawîstyekanî rojane bekarî dehênn nyane. bo peymangey kompîwterîş herwayeu seyr tre، çunke kompîwter take psporîyane deyxwênn belam taqîgey kompîwter û kompîwteryan wek pêwîst nye. bo peymangey werzşîş herwa، çunke ne gorepan û ne melewangew ne pêdawîstyekanî gorepan û meydan û htd yan nye.

emane grftn û pêwîstyan be çareser krdn heye. yekê le grftekanî trîşyan eweye ke jmareyekî berçaw le berêweberekanyan psporî xoyan nye û leber xtrî xatran danrawn!!

61.    xwêndnî kurdî nawçe kurdstanyekanî derewey herêm:

leduay prosey azadîyewe nawçe kurdstanîyekanî derewey herêm xwêndnî kurdyan tyada krayewe، gyanî neteweyî û tînuytî kurdanî em nawçane û xulyayan bo euey minalekanyan be kurdî bxwênn، way krd ke jmareyekî zor rû le qutabxane kurdîyekan bken، ke eme mayeî xoşhalîye.

belam euey têbînî dekrêt eweye xwêndnî kurdî lem nawçaneda (kerkuk، xaneqîn، mexmur، şengal û nawçekanî trîş) wek pêwîst nye û grftyan zore.

bo nmune: le kerkukda jmarey qutabxanekan keme û mamosta û bînakan û ktêb û rehlew pêdawîstyekanî tryan wek pêwîst nye û kem û kurîyan zore.

lelayekî trewe xwêndkarekan programî herêm dexwênn، belam be sîstemî bexda، we le taqîkrdnewekanîş sîstemî bexdayan beserda cêbecê dekrêt. em hokaraneş bûnete mayeî euey wek pêwîst le qonaxî duwanzey amadeyîda nmrey pêwîst nehênn û berdewam nmrekanyan nzme، le heman katda hîç xwêndkarêkyan le zanko û peymangekanî herêm wernagîrên.

emaneş hemuuy bûnete mayeî euey ke lem salaney dûayîda xwêndnî kurdî lew nawçaneda le paşekşedabêt û jmareyekî zor le xêzanekurdekan minalekanyan lew xwêndnge kurdîyane derbênn.

62.    grftî perwerde lekatî pşu û xwêndnî mzgewt:

pêwîste lekatî pşuy hawînda perwerde xulî behêzkrdnî wanekan û xulî fêrbûnî zman û xulî hunerî û werzşî û çalakî terfîhî encam bdat bo xwêndkaranî. çunke xwêndkaran lew maweyeda le feraxdan û belay trda deçn، bo nmune be pêy wtey wtebêjî wezaretî euqaf salî par le pşuy hawînda (40.000) minal nawî xoy nusîwe bo xwêndnî eayînî le mzgewtekanda، emsal em rêjeye helkşawe bo (60.000) minal. em rêjeye metrsîdarew pêwîste karî leser bkrêt. asayye minalan eayîndarî bken، belam eme belarêyanda deben.

63.    sîstemî qbul merkezî:

sîstemî qbul merkezî yekêke lew sîstemaney ke legel serdemda naguncêt û xulya û hîwakanî xwêndkaran dekujêt، em sîsteme kone û pêwîstî be gorîn û pêdaçûneweu dozînewey elternatîvêkî tr heye. eme karî wezaretî perwerdeye be hemahengî legel wezaretî xwêndnî balada hewlî gorînî bdat.

64.    dyardey tund û tîjî:

herçende mayeî xoşhalîye lem salaney duayîda be bryar dyardey lêdanî minalan le qutabxanekanda qedexe krawe، belam legel eweşda hêşta bunî heye û le hendêk qutabxaneda debînrêt.çunke hîç rêkarêk destnîşan nekrawe bo cêgrewey tund û tîjî û le gelêk le xwêndngekanîşda çawpoşî le tundu tîjî krawe û dekrêt.

bo nmune be pêy raprsyek ke rêkxrawî minalparêzî kurdstan krdûyetî pêman radegeyenêt:

-rêjey 42% y minalan le qutabxanekanda tundutîjî cesteyyan beramber encamdrawe.

 -rêjey 66.7% y minalan le qutabxanekanda tundutîjî derunî zarekyan beramber encamdrawe.

-rêjey 53.8% y minalan le qutabxanekanda tundutîjî derûnî na zarekyan beramber encamdrawe.

-rêjey 28% y minalan le qutabxanekanda mameley xrapî sêksî zarekyan beramber encamdrawe.

-rêjey 6.0% y minalan le qutabxanekanda mameley xrapî sêksî nazarekyan beramber encamdrawe.

-rêjey 10.1% y minalan le qutabxanekanda mameley xrapî sêksî krdaryan beramber encamdrawe.

eger em amare rast bêt karesatêkî gewreye، eme grftêke û erkî serşanî wezarete be cdî beduayda bçêt.

65.    xokuştnî xwêndkar:

yekêk lew grfte trsnakaney rûberuuy perwerde botewe xokuştnî xwêndkarane، ke lem dûayyane zyadî krduwe û salane em haletane debîstîn ke rû deden û rageyandnekanîş basî lêwe deken، eger hokarekeyşî perwerde nebêt، belam yexey perwerde degrêtewe، çunke le hendê katda behoy derneçûn ya kemî nmre ya lêdan û tund û tîjî mamostawe xoy dekujêt. pêwîste perwerde becdî bîrêkî lêbkateew bernamey hebêt bo rûberû bûnewey.

66.    dyardey mangrtnî xwêndkaran:

yekê lew dyardaney wek grftêk salane rûberuuy perwerde debêtewe mangrtnî xwêndkarane، hendêk lew mangrtn û baykotkrdnaney xwêndkaran deyken hokarekey rewaye û hendêkîşî narewa. ewaney rewan pêwîste perwerde gwêyan lêbgrêt û boyan cêbecê bkat. belam ewaney narewan heq nye perwerde deskarî sîstemî xoy bkat û tenha le pênaw euey dengî narezayî nehêlêt bedem dawayanewe bçêt. pêwîste perwerde bernamew stratîcî xoy hebêt û duay drasekrdnî wrd bryarî lê bdat، nakrêt leber xatrî em û eu paşgez bêtewe le stratîcî xoy û xawen bryarî xoy nebêt.

67.    hokarekanî hatu ço:

le hendêk nawçey derewey şarekanda beçend gundêk yek qutabxaneyan heye، hatuçoy minalanî gundekanî tr bo eu gundey qutabxaney lêye qurse، betaybetî le werzî zstanda، hîç hokarêkî hatuçoşyan bo dabîn nekrawe. bo parastnî gyanî eu minalane û baştr serxstnî prosey perwerde lew nawçaneda، pêwîste wezaret bîrêkî lêbkatewe û bernameyekî bo dabnêt û hokarekanî hatuçoyan bo dabîn bkat.

68.    dû zaraweyî le xwêndn:

hemû mîlletêk zmanêkî yekgrtuy heye boxoy û em zmaneş le perwerdew xwêndnewe serçawe degrêt û cêgîr debêt. le herêmî kurdstanîşda sereta hengaw nra، bewey ke herdû zarawe têkel bkrêt û hengaw hengaw û sal besal goranî beserda bêt bo euey le dahatûda êmeş bbîn be xawenî zmanî yekgrtuy xoman.

belam bedaxewe em hewle pekî xraw ewe çend salêke zmanî kurdî dû let kraw le çwarçêwey herêmda tenha sê parêzgayn، keçî be dû zarawe dexwênrêt û tenanet programekanî xwêndnîş kran be soranî û badînî. emeş grftêkî gewreye û erkî ser şanî wezaretî perwerdeye bernamew planî cdî û tokme û guncawî hebêt bo çareser krdnî.

69.    perwerdey jîngeyî:

le dnyada roj be roj grngîî parastnî jînge zyatr debêt û wlatanî pêşkewtû zyatr grngîî pêdeden û betaybetîş eme le rêgey perwerdewe cêbecê deken. belam bedaxewe le sîstemî perwerdey herêmî kurdstan û programekanî xwêndnda wek pêwîst grngî pê nedraweu cêy nekrawetewe، ke pêwîste em meseleye be cdî werbgîrêt.

70.    kobûnewekanî daykan û bawkan le qutabxanekanda:

eger çî mawe mawe kobûnewey daykan û bawkan le qutabxanekanda dekrêt، belam wek pêwîst sudî lê wernegîrawe. hawkarî dayk û bawkan bo mamostayan û îdarey xwêndngekan zor grngew detwanrêt em peywendîye rêk bxrêt û rêgeyek bdozrêtewe bo be sîstmatîk bûnî û le encamda hem baştr çawdêrî minalekan dekrêt û hem corêk fşarîş leser mamostayan û îdarey qutabxanekan kem dekatewe.

71.    têkelî kçan û kuran:

be pêy sîstemî tazey xwêndn pêwîste kçan û kuran le qonaxî bneretyewe têkel bkrên û wrde wrde rabhênrên ke bebê cyawazî tenha wek mrov le yektrî brwann. herçende hengaw nrawe bo em mebeste. belam le gelêk nawçeda wek dab û nerîtêkî kon û darzîw rêgrî krawe lem têkelbûne û wezaretî perwerdeş lecyatî begjî dabçêtewe mlî bo dawakarî em xelkane daweu rezamend buwe leser cyakrdneweyan. ke eme paşekşeyekî berçawî wezaretî perwerdeye le prensîpekanî.

72.    kontrolî taqîkrdnewekan:

ezmûnekan û ezmûnî kotayî sal، betaybetî kotayî qonaxî (12) amadeyî salane grftî têdekewêt، dyare hokarîş zorn، her le kemî mamostayan ke rastkrdnewe û wrdbînî bo defterî taqîkrdnewekan deken û wek pêwîst nebûnî şwênî kontrol û dabîn nekrdnî şwênî manewe bo mamostakan û betaybet ewaney le şarekanî trewe dên û kemî eu bre pareyeî boyan serf dekrêt û hîtr. wa baştre wrdtr kar leser em meseleye bkrêt çunke dahatuuy eu xwêndkaraney pêwe bende û berhemî (12) sal xwêndnyane ke renge be take yek poynte nmre rêrewî jyanyan bgorêt.

73.    şêwazî wane wtnewe:

şêwazî serkewtuuy wane wtnewe hokarêkî serekîî têgeyştnî xwêndkarane le wanekan û yekêk lew hokaraneşe ke mamostaw qutabxane lay xwêndkar xoşewîst dekat. belam bedaxewe jmareyekî zor le mamostayan derçuuy kolîjî perwerde nîn û eu zansteyan nexwênduweu şarezay nîn، yaxud eu mamostayaney derçuuy pîşeyyekann ya derçuy amadeyîn û serdemanêk behoy pêdawîstyewe be bryarêk be mamosta damezran. beşêkî zor lewane xulî pêwîstîşyan nebînîweu şarezay bwareke nîn û emeş grftêkî gewrey perwerdeye.

74.    dabezînî astî xwêndn:

astî xwêndn û fêrbûn le herêmî kurdstanda dabezîweu legel standartî nêw dewletîda nakoke. bo nmune salî 2012-2013 le taqîkrdneweyekî nêw dewletîda ke le komelgey şehîd faxîr mêrgesorî bo jmareyek qutabxanew xwêndkar encamdra ke xwêndkaran leser astî herêm beşdar bûn. rêjey derçûn tyaîda ewende nzm bû ke ruuy baskrdnî nye. ke eme zengêkî metrsîdare û pêwîste wezaretî perwerde guêy lêbgrêt û bedûay hokarekanîda bçêt û beduay çaresazîda bgerêt.

75.    nebûnî amarî pêwîst leber destî wezaret:

pêwîste wezaret amarî pêwîstî lesercem bwarekana leber destda bêt bo darştnî planî stratîjî xoy drustkrdnî qutabxane le nawçe cyadcyakan û damezrandnî mamosta û jmarey minalî ledaykbuuy salane û jmarey eu minalaney salane temenyan degate astî euey bçn bo bo qutabxane. bêguman emeş legel berêweberêtî amar û wezaretî plandanan debêt. belam lewe deçêt neybêt. bo nmune êsta pêman wanye wezaret jmarew rêjey eu minalaney leberdestda bêt ke salane pêwîste peywendî be xwêndnewe bken belam neyankrduwe.

76.    rêkxrawekanî qutabyan û xwêndkaran:

rêkxrawekanî xwêndkaran û qutabyan ke wek rêkxrawî pîşeyî lenaw nawendekanî xwêndnda kar û çalakî encam deden، asayye belam pêwîste mîkanîzmêkî fermîî rêkxraw bo corî îş û karekanyan dabnrêt. çunke wek têbînî dekrêt le hendêk nawendî xwêndnda dest dexene karubarî perwerdew xwêndnewe û le rêgey hzbewe fşar leser berêweber û mamostakan drust deken û bêguman eger perwerde herwa bêdeng bêt le ast em dyarde natendrustaneda ewa nengyekî gewreye bo wezaret.

77.    hawtakrdnî brwanamekan:

beşî hawtakrdnî brwanamekan beşêkî serqaln karyan hawtakrdnî eu brwanamaneye ke xawenekanyan le derewe bedestyan hênaweu degerênewe wlat. belam le gelê katda behoy neşarezayî eu kesanewe wek pêwîst hels û kewt legel xawen brwanamekan nakrêt û wek pêwîst hawta nakrên û tenanet carî wa heye hawtakrdnî brwanamekan katêkî zoryan pêdeçêt û emeş gleyî zorî lay hawlatyan drustkrduweu grftyan bo denêtewe.

78.    grftî eu xwêndkaraney le derewe degerênewe:

salane jmareyek xwêndkar û minalanî eu xêzane kurdaney le derewe degerênewe rû dekene qutabxanekanî kurdstan، belam legel yekem rojî dewamyanda grftyan bo drustdebêt، her le şêwazî hels û kewtî mamosta û sîstemî xwêndn û programekan û zmanekanî kurdî û erebî û waney eayîn û htd. herçende hewl drawe mîkanîzmêk dabnrêt bo hawkarî krdnyan، belam taku êstaşî legeldabêt grftekanyan bnebr nekraweu kêşekanyan berdewamî heye.

79.    derkrdnî xwêndkar:

her çende druşmî xwêndn bo hemwan berz krawetewe، belam behoy euey dû sal xwêndkarêk le polêk derneçêt ewe mafî euey namênêt le qutabxaney roj dewam bkat û debêt bçête dewamî êwaran، emeş grftêke û pêwîste çareser bkrêt çunke eu xwêndkare le xwêndn dadebrêt.

80.    daxl bûn û daxl nebûnî xwêndkaranî qonaxî (12):

yekê le grftekan meseley daxl bûn û daxl nebûnî xwêndkaranî qonaxî (12)ye bo taqîkrdnewey kelorî ke salane kêşey lêdekewêtewe، hîç pasawêk nemawe bo daxl nebûn keçî bryarî perwerde her eweye salane rêge be jmareyek xwêndkar nadat beşdarî taqîkrdnewekanî kotayî sal bken.

81.    peywendî nekrdn be xwêndn

be pêy hendêk datay na fermî ke leber destdan rêjey ewaney temenyan degate şeş salan û nanêrdrêne ber xwêndn zore، belam hîç datayekî fermîman leber destda nye، ke eme le dahatuda grftêkî komelayetî gewrey lêdekewêtewe û pêwîste wezaretî perwerde be erkî xoy bzanêt û beduwadaçûnî bo bkat nek bêdengî helbjêrêt.

82.    nebûnî kenalî telefzyonîî perwerdeyî:

bûnî kenalêkî perwerdeyî sertaserî le herêmî kurdstanda zor pêwîste، bedaxewe taku êstaşî legelda bêt cge lew kenale lokalyeî benawî perwerdewe le slêmanî heye، ke yekêke le kenale baş û serkewtuwekan bo perwerde، hîç kenalêkî trî perwerdeyî nabînrêt. her bo webîr hênanewe katê kenalî newroz daxra ke ser be wezaretî roşnbîrî bû، hkumet bryarîda em kenale asmanye bbêt be mulkî wezaretî perwerdew bkrêt be kenalêkî perwerdeyî. belam bedaxewe lelayen perlemanî kurdstanewe zor be nayasayî destî beserdagîraw wezaretî perwerdeş nek daway nekrdewe belku bêdengîî helbjard.

83.    grftî xwêndnî sryanî:

yekê le ruwe geşekanî perwerdey herêmî kurdstan eweye ke xwêndnî sryanîî krdoteweu be zmanî zkmakî xoyan dexwênn. belam xwêndnî sryanîş çend grftêk ruuy têkrduwe، lewane: nebûn û kemîî kadr û mamostay taybet be zmanî sryanî û hîç bwarêkîş nerexsênrawe bo euey kadrî tazey zyatr pêbgeyenrêt. herweha kemîî qutabxaney sryanî، lewane le şarî hewlêr tenha yek dane heye û euyş le enkaweye û emeş bote hoy euey gwastnewey xwêndkaran asan nebêt û lelayen perwerdeşewe eu dermaleyeî bo gwastnewey eu xwêndkarane terxankrabû bra. herweha grftêkî tr eweye ke eger ktêbî xwêndnî kurdî carêk duwabkewêt ewe ktêbî xwêndnî sryanî dû car duwadekewêt behoy xaw û xlîçkî wergîran û rotînyatewe salane le kotayî dewamda ktêb bedest xwêndkaranî sryanî geyştuwe.

84.    waney taybet:

yekê le dyarde naşîrîn naşaystekan meseley waney taybete ke lelayen hendêk mamostay muçexorî perwerdewe pyadedekrêt û bazrganyekî berçawe be perwerdewe ke le beramberda bo her waneyek (2-5) mlyon dînar le xwêndkar werdegrn û gwaye bepêy hînanî nmrekanîş pare werdegîrêt، emeş haletêkî derûnî xrapî lay xwêndkare hejarekan drustkrduwe.

85.    grftî melzeme û serlêşêwandnî xwêndkar:

yekê le dyarde xrapekanî naw xwêndngekan bûnî melzemeye، ke zortrîn melzeme lelayen hendê mamostawe amade kraweu xrawete bazarekanewe û zorbeyan program û ktêbî xwêndnekeşyan şêwanduweu seryan le xwêndkarekanîş têkdawe. ke eme karîgerî xrapî leser xwêndkaran heye û pêwîste rêgey lêbgîrêt.

86.    mamostayanî xwêndnî kolîcî perwerdey krawe:

jmareyekî zor mamosta hen le çwarçêwey wezaretî perwerde ke brwanamey dblomyan hebuwe û dwatr bo tewaukrdnî xwêndn û bedesthênanî brwanamey bekaloryos (kolîjî perwerdey krawe)yan le kerkuk tewau krduwe، lewane hendêkyan dan be brwanamekanyan nrawe û hendêkîşyan ta êsta ke nzîkey (600) mamosta debn danyan pêda nenrawe û le wezaretî perwerdeş kar deken، nakrêt banêk û dû hewa bêt، eger brwanameke bawerpêkrawe pêwîste hemûyan danyan pêda bnrêt، eger bawerpêkrawîş nye ewa debêt hemûyan wek yek bn û be yek çaw seyr bkrên û yek îmtyazatyan hebêt.

87.    kemî û zorî mamostay mîlak:

mîlakî mamosta le qutabxanekanda wek pêwîst nye، serbarî euey salane jmareyekî berçaw mamosta dademezrênrên، keçî le gelê şwênda mîlak keme، le katêkda eger standartêkî nêwdewletî leberçaw bgrîn، yaxud be berawrd legel wlatanî trda rêjey mamosta zor zyade le herêmda، bo nmune le wlatêkî wek turkya her mamostayek (25) xwêndkarî berdekewêt belam le herêmî kurdstan her mamostayek (17) xwêndkarî berdekewêt. keçî hêşta lay xoman mamosta keme!

herêmî kurdstan ke (119636) mamostay heye، pêman waye rêjeyekî kem nye eger zyad nebêt! belam hokarî euey ke hendêk qutabxane bedest bê mamostayî û kemî mamostawe denalênn eweye ke narêkî le dabeşkrdnî mamostada heye، qutabxane heye rêjey zyad le pêwîstî mamostay heye، qutabxane heye jmarey mamostakanî eger beqed xwêndkarekanî nebêt hîçî way kemtr nye، qutabxaneş heye be nzîkey (700) xwêndkarewe (10) mamostay heye. emeş dyardeyekî natendruste û prosey perwerde seqet dekat. ke hokarî serekîş tyaîda dest têxstnî hzb û berprsane lewey ke rêge nadrêt bepêy pêwîstî mîlak dabeş bkrêtewe û berjewendî taybetî leberçaw degîrêt nek gştî.

88.    grftî damezrandn:

prosey damezrandn eger çî ta astêkî zor goranî beserda hatuweu beberawrd legel pêştr baştre، belam hêşta grftî têdaye û wek pêwîst şwênî xoy nagrêt û amancekanî perwerde nayenete dî.

bo nmune pêwîste le prosey damezrandnî mamostayanda perwerde lepal berêwe berayetî amarda rolî zyatrî hebêt xoy bryar bdat. çunke perwerde xoy dezanêt çî psporîyekî zyatr pêwîste û çî katêk pêwîste damezrên û dest bekar bn. salane eu planey ke dademezrên le katî xoyan zor zyatr duwadekewn û wek pêwîst sudyan lênabînrêt. psporîyekan wek pêwîst nîn ke bepêy pêdawîstî perwerde damezrên. proseke beyek car ranageyenrêt û be dû car ya be sê car înca tewau ebêt.her emeşe way krduwe ke wek pêwîst ewaney dademezrên destbekar nebn.

89.    nebûnî xulî rahênan bo mamostayan:

xo roşnbîrkrdnî mamostayan yekê le kolekekanî behêzbûnî sîstemî perwerdey her wlatêke، betaybet bo herêmî kurdstan grngîî taybetî xoy heye، çunke sîstemî xwêndn û programekan gorawn. belam mamostayan heman mamostay carann، bêguman emeş beyekdadan drustdekat û ne mamostakan le erkî xoyan serkewtû debn û ne sîstemeke wek pêwîst berêwe deçêt û ne programekeş wek pêwîst dexwênrêt û le encamîşda xwêndkaran zerer mend debn. eme erkî ser şanî wezaret bû ke beşêweyekî berdewam xul bo mamostayan bkatewe belam bedaxewe ke wek pêwîst bem erkey ser şanî helnestawe.

90.    cyawazî le muçew dermaley mamostayan:

ta êstaşî legelda bêt be pêy sîstemî muçe le herêmî kurdstanda cyawazî muçew dermaley mamostayan heye û le hemû nawçe û parêzgakanda weku yek nye û emeş narezayî lelayen mamostayanewe lêkewtotewe. herçende demêke yekêtî mamostayanî kurdstan bedûay çareser krdnî em kêşeyeweye belam taku êstaşî legeldabêt her wek xoy mawetewe.

91.    xanu û şwênî nîştecêbûnî mamostayan:

jmareyekî zorî mamostayan ke xawen xêzann xawenî xanu û şwênî nîştecêbûnî xoyan nîn û krêçîn. emeş way krduwe ke duay dewam beduay karî trda bgerên bo dabîn krdnî krêy xanû û bjêwî jyanyan û emeş debête mayeî euey mamosta wek pêwîst neperjête ser zyatr xo roşnbîr krdn û wek pêwîst mafî waneke nedat. herçende lêrew lewê hendêk hewl drawe şwênî nîştecêbûn bo hendêk le mamostayan dabîn bkrêt، belam emaneş wek pêwîst nebûn û têbînî zoryan lesere.

eme grftêkew pêwîste wezaretî perwerde xoy be xawenî bzanêt û hengawî cdî bnêt bo çareserkrdnî.

92.    serperştyarî:

serperştyaranî perwerdeyî grftî cyawazî dermaleyan heye، cyawazî le nêwan parêzgayek û parêzgayekî trda heye، cyawazî le nêwan derewey şar û naweuey şarda heye، cyawazî le dermaley hatu çoyanda heye. ke hemûyan le çwarçêwey yek wezaretda bn û yek kar bken nakrêt em hemû cyawazîye hebêt û pêwîste em grfte çareser bkrêt.

93.    şkandnî kesayetî mamosta:

mamostayetî berztrîn pîşeye û herçî kesayetî û şarezaw zanaw syasî û nawdarî komel heye leser destî mamosta pêdegen، bedaxewe wek pêwîst rêz le mamosta negîrawe û wek pêwîst pêdawîstî û îmtyazatî bo dabîn nekrawe، muçey wek pêwîst nye û boye leduay dewam benaçarî pena bo pîşew karêkî tr debat bo bjêwî jyanî، le gelê katîşda debînîn kesayetî mamostaş le qutabxanekanda deşkêt û w heman eu tund û tîjîyeî lelayen hendêk mamostawe beramber be xwêndkaran dekrêt، pêçewanekeyşî heye.

94.    hels û kewtî hendêk le mamostayan:

ta êstaşî legeldabêt hels û kewtî hendêk le mamostayan her weku serdemanî pêşû û mawetewe û hîç goranêkî beserda nehatuwe û êstaşî legeldabêt tundu tîjî denwênn beramber be xwêndkaran. emeş yekêke lew hokaraney kewadekat xwêndn leber çawî xwêndkaran naşîrîn bêt û lêy dûr bkewnewe، ya hîç na arezûyan nemêtêt û her berêy bken. ke pêwîste rê û şwênêk bo çareserî em grfte dabnrêt.

95.    rawêjkaranî wezaret:

katêk wezaret rawêjkar dadenêt، bepêy yasay wezaret nabê le çwar rawêjkar zyatr bêt. ewaneş ke bo em poste destnîşan dekrên pêwîste çend mercêkyan têda bêt، belam euey têbînî dekrêt wezaretî perwerde jmarey rawêjkarekanî zor lewe zyatre û înca halî perwerdeş bem şêwazeye!!!

96.    berêwebere gştyekan:

berêwebere gştyekan pêwîste le dananyanda psporî reçaw bkrêt û kesanêkî lêhatu û lêweşaweu şareza bn، neweka tenha layenî hzbî leberçaw bgîrêt. xo eger merce eu berêwebere gştye le hzbî (r) bêt ewa baştr waye baştrîn kadrî şarezay em bware le hzbî (r)da destnîşan bkrêt. dyare bo hzbî (b) û (c)îş be heman şêwe. heq nye cenabt wek wezîr qbul bkeyt kesanî naşayste dabnrên. çunke bedaxewe hendêk lew berêwebere gştyane wek pêwîst nîn.

97.    berêweberî perwerdekan:

berêweberî perwerde postêkî zor grnge، heman euey sebaret be berêwebere gştyekan beser berêweberî perwerdekanîşda cêbecê debêt. berêweberî perwerde cge lewey pêwîste şarezabêt، debêt meydanî û gurc û golîş bêt. bedaxewe hendêk le berêweberekanî perwerde le astî pêwîstda nîn û pêwîste çawpêdaxşandneweyan bo bkrêt.

98.    berêweberî qutabxanekan:

bepêy bryarî wezaret êsta berêweberî qutabxanekan debêt be taqîkrdnewe dabnrên، belam hêşta wek pêwîst em bryare neçote warî cêbecêkrdneweu ta êstaşî legeldabêt meseley hzbayetî û mehsubyet zale.

99.    neguncawîî peykerî wezaret û berêweberayetîyekan:

peykerî wezaret û berêweberayetyekan beşêwazêkî klasîkew legel serdemda naguncêt û rotînyat û kospî zor drustdekat û pêwîstî be gorîn û pêdaçûnewe heye.

100.    dest têxstnî hzb:

ta êstaşî legeldabêt dest têxstnî hzb le nawendekanî perwerde û xwêndnda heye، her le dananî berêwebere gştyekan û berêweberekanewe ta berêweberî qutabxanekan، ke legelê katda şyau trîn kes ke kandîd bêt bo yekê lem şwênane û sercem mercekanîşî tyadabêt dananrêt، belam kesêkî hzbî bê euey hîç mercêkîşî tyadabêt dadenrêt.

tenanet grftî xrapî û narêkî dabeşkrdnî mîlakî mamostayanîş، ke lenawçeyekda zorew le nawçeyekî trda kem، beheman şêwe bo em dest têxstne degerêtewe. emaneş hemuuy bûnete mayeî pek kewtn û berew duwawe geranewey perwerde.

101.    nebûnî kongrey perwerdeyî:

ta êre ke basman krd grftekan zorn، we grftî cyacyan û pêwîste polên bkrên، le duay kongrey salî 2007 ewe ewe hewt sale serbarî em hemû kêşane perwerde kongreyekî nebestawe، nazanrêt çend le raspardekanî kongrey rabrdû cêbecêkrawn û çendyan mawn. çendyan guncaw û çendyan neguncaw bûn، çendyan pêşêl krawn û hokarî çî buwe؟ emane hemuuy grftn û tenha le kongreda debêt tawtwê bkrên û bryaryan leser bdrêt û alyetî berêweçûn û şêwaz û taybetmendêtî kongrekeş pêwîstî beçawpêdaxşandneweu gorankarî heye.

serçawe:

1-ensttîwtî pey bo perwerdew geşepêdan

http://www.pukmedia.com/KS_Direje.aspx?Jimare=31382

2- http://moe-krg.com/ku/